چکیده فارسی:مکه به دلیل وجود کعبه و جایگاه بعثت پیامبر گرامی اسلام (ص)، باعث علقه های دینی و جاذبه های احترام آمیزی است، که کمتر اجازه واقع بینی می دهد، تا اذعان شود مکه قبل از ظهور اسلام برخلاف تصور مرکز زندگی شهری و دارای مردمانی یک جانشین نبوده، بلکه مرکزی زیارتی - تجاری بوده که عمدتا جاذبه های زیارتی و اقتصادی آن موجب استقرار و اسکان قبایل و عشایر در آنجا گردیده است. از سویی، همین نگاه قداست آمیز سبب شده، تا در برآورد میزان جمعیت مکه در دوره بعثت پیامبر (ص) و به تبع آن در وقایع صدر اسلام آمار و ارقام اغراق آمیزی ارائه شود. برای روشن تر شدن بحث، در این تحقیق چگونگی و نحوه سکونت قبایل مکه در دوره قبل و بعد از تسلط قریش بر مکه، میزان جمعیت مکه در آستانه ظهور اسلام، شناخت و تفکیک تیره ها و بطون قریش و جایگاه و اهمیت آن ها به ویژه از لحاظ شمار و ترکیب جمعیتی، مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. چکیده عربی:من شأن مکه نظرا لوجود الکعبة فیها واعتبارها مهبط الوحی و انطلاقه البعثه النبویة الشریفه منها تبعث عن الحنین للوشائج الدینیه و الاماکن الجذابه المشوبه بکل احترام قلما یسمح بالقاء نظره واقعیه من شأنه الاذعان ان مکه قبل ظهور الاسلام و خلافا لما هو متصور لم یکن مرکزا للحیاة المدنیه و معیشه الناس، بل کان مرکزا سیاحیا - تجاریا حیث ان جوانبها السیاحیه و الاقتصادیه بشکل رئیسی ادی الی استقرار و اسکان القبائل و العشائر فیها. من جانب آخر فان هذه النظره المشوبة بالقدسیة ذاتها سبب فی تخمین عدد سکان مکه فی فتره البعثه النبویة و من ثم فی أحداث صدر الاسلام و تقدیم احصاءات و أرقام مبالغ فیها. للمزید من ایضاح البحث، یتم فی هذه الدراسه بحث کیفیه و طریقة اسکان قبائل مکه فی الفتره ما قبل و بعد هیمنه قریش علی مکه، عدد سکان مکه إبان ظهور الاسلام، معرفه و تفکیک الاسر و بطون قریش و مکانتهم و اهمیتهم لا سیما من ناحیة العدد و حجم السکان.

هدف مقاله حاضر آن است که با تمرکز بر سال یازده هجری، خوانشی نو از جریان رده / ارتداد به دست دهد و اثبات کند که متعلقِ اسلام اکثر عرب های ساکنِ جزیره العرب، اراده خلیفه قریشی بوده است. نگارندگان، به دلیل برجستگی و بروز عنصر سیاست و قدرت در این پژوهش از دریچه گفتمانی به موضوع نگریسته و بر این اساس گفتمان قریش را در چارچوب نظری گفتمان لاکلائو و موف مورد بررسی و تحلیل قرار داده اند. خوانشی که در قالب این نظریه از تاریخ اسلام و در ارتباط با موضوع موردمناقشه ارتداد به دست آمد، ضمن نمایش مستند عاملیت و تعیین کنندگی سیاست در عرصه دیانت، در بازه زمانی یادشده، اثبات می کند که سوژه های گفتمان اسلامی (قریش) به معنای واقعی کلمه صرفا تسلیم شده / شونده بودند، نه مسلمان. آنچه این مدعا را تایید می کند تعریف متغیر و پرنوسان گفتمان حاکم از اسلام و مسلمانی است.

یتناول هذا المقال دراسة فنیة لخطبة حجّة الوداع الشهیرة بغیةَ الکشف عن هیکلها البنائی وملامح من جمالیاتها الفنیّة، علماً بأنّ هذه الخطبة من روائع الأدب العربی والتراث التشریعی الحضاری الإسلامی، والتی تکشف عن حقوق الإنسان قبل أن تعرف دساتیر الأرض ما هی حقوق الإنسان؟ وترسم الطریق وتوضح المعالم وتبین حدود الله. إنّ هذا التراث الغالی وثیقة تاریخیّة لها قیمة فی الدعوة إلى الفضائل الإنسانیة وحسن المعاملات. فهذا المقال بالاعتماد على المنهج الوصفی والتحلیلی، یهدف إلى دراسة فکرة النبی المقدّسة حیال هذه الخطبة ولمحات من خصائصها الفنیة والأسلوبیة مما یکشف لنا عن عظمة الإسلام ونبیّه. یبدأ البحث بتمهید لکلّ ما یجب ذکره حسب المنهجیّة الحدیثة للکتابة ثمّ یتطرق إلى هذه المحاور الخمسة والخاتمة: 1. نصّ الخطبة وتوثیقها؛ 2. الأفکار المطروحة فیها ومکانتها بالمقارنة إلى خطب الرسول (2) الأخرى؛ 3. الجانب العاطفی لها؛ 4. ظواهرها الفنیة والأسلوبیة؛ 5. ظواهرها الدلالیة والبلاغیة. ومن النتائج التی توصل إلیها المقال أنّ النبی الأعظم (2) وظّف صورا مختلفة من التکرار والتوکید ضمن نصّه من أجل لفت انتباه السامعین إلى کلامه وإقناعهم، وهذه الخطبة النبویة قد تشکّلت من العبارات الموجزة بإیجاز القصر فی الغالب الأعم، والتقدیم والتأخیر فیها ظاهرة أسلوبیة جاءت مشحونة بالمعانی البلاغیة واللفتات الجمالیّة الرائعة، وبنیة الخطبة الکلیّة قد تکوّنت فی غالبیتها من الجمل الفعلیة، بحیث أدرجت هذه الجمل فی نصّ الخطبة إدراجاً فنیاً تجعل النصّ أکثر حرکیّة ودینامیکیة.

الأسلوبیة من أهم الإتجاهات التی تحاول البحث عن المدلولات الجمالیة فی النص، وقد تهتم بدراسة النصوص الأدبیة وتحاول الالتزام بمنهج موضوعی لتحلیل أسالیب النصوص بغیة الکشف عن القیم الجمالیة وذلک من خلال تحلیل الظواهر اللغویة والبلاغیة للنص وفقاً للمستویات الثلاثة الصوتیة والترکیبیة والدلالیة. ویمثّل الأسلوب وجها من الوجوه البلاغیة والجمالیة فی کتاب نهج البلاغة. فیحاول البحث دراسة أسلوبیة لخطبة "الشقشقیة" التی تُعتبَر من أبرز خطب الإمام علی(ع) فی نهج البلاغة، والتی تتحدّث عن أحزانه وصبره أمام مشاکل وقعت علی الخلافة بعد رحیل النبی (ص)، وتنشد بجمیع ألفاظها وعباراتها وصورها نشیداً واحداً وهو بیان شکوی الإمام وحزنه وصبره معتمدة علی المستویات (الصوتیة والترکیبیة والدلالیة) وعلاقتها بالشعور النفسی والتأثیر الذی یرتقی إلی البناء الفنی. وهذه الدراسة وفقاً للمنهج الوصفی - التحلیلی تتناول دراسة الجوانب الفنیة والجمالیة فی الخطبة فی ضوء علم الأسلوبیة بغیة الکشف عن مدلولات النص. وقد توصّلنا فی هذه الدراسة الی أنّ معظم الأصوات المستخدمة فی الخطبة هی من الأصوات المهموسة والرخوة، وتدلّ علی سیاق الخطبة الذی یقتضی الهمس والرخوة لتبین الأحزان والآلام، کما أنّ إستخدام السجع له دلالات متناسبة مع السیاق لإیصال الفکرة. أمّا فی المستوی الترکیببی فوظّفت الجمل الفعلیة الماضیة توظیفاً دلالیاً، حیث دلّت علی سرد الأحداث والهموم، والعواطف الحزینه المتلهبة دفعت الإمام إلی إستخدام الجمل القصیرة بشدّة وحماس. أمّا فی المستوی الدلالی فقد ظهر التناسق الفنی بین الألفاظ والتراکیب وبدا المعنی واضحاً جلیاً من خلال تجسید الصور الحسیة.

چکیده فارسی: چرایی عدم پذیرش اسلام از سوی اکثریت مردم مکه پس از 13 سال تبلیغ پیامبر، از موضوعاتی است که اندیشه ورزان حوزه دین، سیاست و تاریخ را به خود مشغول داشته است. در گونه شناسی کلی نظریه های این باب، برخی جمود فکری، عنصر جاهلیت و بت پرستی و یا ساختار و سنت های قبیله ای و برخی شرایط اقلیمی را مورد تاکید قرار داده اند. پژوهش حاضر درصدد است با توصیف و تحلیل زمینه های ساخت انحصار به پاسخ مطلوب دست یابد. نقش بی بدیل قدرت اقتصادی به عنوان پشتوانه انحصارگرایی، و تسری این مسئله در ابعاد سیاسی اجتماعی و گزارش های همسو، قراین نظریه مختار است. انحصارگرایی در این جامعه، علاوه بر ایجاد نظام طبقاتی، وضع و اجرای قوانین را نیز در اختیار اعضای این حلقه انحصاری قرار می داد. طبقه ای که پذیرش محتوای دعوت پیامبر، به منزله قبول خطا در خودبرترانگاری و شکسته شدن حلقه انحصاری آنها بود. چکیده عربی: ملخّص البحث: إن عدم قبول الاسلام من قبل غالبیة أهالی مکه بعد 13 عاما من تبلیغ النبی، هو من الموضوعات التی شغل المفکرون فی حقول الدین، السیاسة و التاریخ. حول معرفه النوع الاجمالی للنظریات فی هذا المجال، اکد البعض علی التحجر او الجمود الفکری، عنصر الجاهلیة و عبادة الاصنام او الاطار و التقالید القبلیة و بعض الظروف الاقلیمیه. الدراسه الحالیة بصدد التوصل الی الاجابة المطلوبة من خلال توصیف و تحلیل أرضیات تبلور الحصار. ان الدور غیر البدیل للسلطة الاقتصادیة باعتباره دعامة النزعة الحصریة و سرایت هذه المسالة فی الابعاد السیاسیة و الاجتماعیة و التقاریر ذات نفس الاتجاه من قرائن النظریه المختاره. نزعة الانحصار فی هذا المجتمع، علاوه علی ایجاد النظام الطبقی، وضع سن و تطبیق القوانین تحت تصرف اعضاء هذه الحلقه الحصریة. الطبقه التی قبلت فحوی دعوه النبی، بمثابه قبول الخطأ فی نزعه تفضیل النفس و کسر حلقه الحصار علیهم.

لقد حظیت اللهجات المحلیة فی الدول العربیة بالاهتمام من قبل اللغویین والباحثین المهتمین بالدراسات اللغویة من عرب ومستشرقین، فکلما زادت دراستنا للهجات العربیة الحدیثة تکشَّفت لنا قضایا هامة، وأیقنَّا أن اللهجات لا تزال تحتفظ بعناصر قدیمة کانت شائعة فی لهجات العرب قبل الإسلام. فاللهجات الحدیثة وإن کانت قد تطورت فی البیئات المختلفة تطوراً باعد بینها، وصبغها بصبغة محلیة فی بعض ظواهرها، فقد تمسکت بکثیر من السمات والخصائص التی عُرِفت بها اللغة العربیة قدیماً. واللهجة العربیة فی خوزستان واحدة من هذه اللهجات العربیة التی تقترب من اللغة الفصحی ومازالت تحتفظ بخصائص وجوانب صرفیة، ونحویة، وصوتیة لها جذور فی الفصحی، لکنّها لم تجد من یرعاها ویدرسها، وإن وجدت من الاهتمام فما هی إلا إشارات عابرة فی تضاعیف الدراسة، أو محاولات تحمل بین طیاتها أشتاتاً مبعثرة. وإنّنافی هذه المقالة قمنا بدراسة میدانیة فی محافظة خوزستان ودرسنا من خلالها اللغة المحکیة لدی سکانها العرب. وتطرقنا فیها إلی أهمّ الظواهر الصوتیة والصرفیة والنحویة، وأشرنا إلی جذور هذه الظواهر فی اللغة العربیة الفصحی واللهجات العربیة القدیمة، ثمّ عرضناها علی القراءات القرآنیة، مع ذکر أمثلة توضیحیة لکلّ ذلک. وقد توصّلنا فی بحثنا إلی أنّ الکثیر من الظواهر الصوتیة فی هذه اللهجة تقترب من لغة القرآن وما ورد فی القراءات القرآنیة، وما هذا إلّا خیر شاهد علی فصاحتها وأصالتها وانحدارها للغة العربیة الفصحی.

چکیده فارسی: سیادت و قدرت سیاسی مکه در آستانه ظهور اسلام به صورت پیرسالاری (جنتوکراسی) بود و شیوخ خاندان های قریش در برخورد با مسائل و مشکلات پیش آمده در دارالندوه اجتماع می کردند و به شیوه شورایی به حل معضل آنها می پرداختند. مواجهه با رسالت پیامبر’ و گسترش دامنه تبلیغاتی آن بارها سران قریش را به تشکیل شورا و بررسی راهکارهای مقابله با نفوذ اسلام کشاند. اظهار نظر ها، نحوه برخوردها به صورت کلامی و عملی، اختلاف و دسته بندی سران و بزرگان قریش، نشان می دهد که آنان در موارد متعددی در برخورد با پیامبر’ اشتراک نظر نداشته و دچار اختلاف و واگرایی می شدند. مقاله پیش رو قصد دارد ضمن نشان دادن همگرایی و واگرایی سران قریش در برخورد با پیامبر’ ، با ارائه شواهد و داده های تاریخی به تحلیل و واکاوی آنها نیز بپردازد. به نظر می رسد برخوردهای سران قریش با پیامبر’ در مواقعی که به صورت مذاکره و مسالمت آمیز انجام می شده از همگرایی و در مواقعی که به اعمال فشار، خشونت، محدودیت و یا نبرد می انجامیده از واگرایی بیشتری برخوردار بوده است. چکیده عربی: کانت السیادة و القدرة السیاسیة لمکة عشیه ظهور الاسلام علی شکل السلطه الشیخوخیه (نظام الشیخوخه) و کان شیوخ الاسر و القبائل من قریش تجتمع فی دار الندوة للتعامل و بحث المشاکل و القضایا الجاریة. کیفیه مواجهتم و تعاملهم مع الرساله النبویه و النبی الکریم|، دفع قادة قریش لتشکیل مجلس الشوری و دراسة طرق مواجهة نفوذ الاسلام. ان وجهات النظر، کیفیة التعامل بشکل شفوی و عملی، اختلاف و تکتل قادة و کبار رجال قریش، تدل کلها علی انهم فی قضایا متعددة تتعلق بکیفیه التعامل مع النبی| لم یکن لدیهم وجهات نظر مشترکه و کانوا یعانون من الاختلاف والافتراق. یسعی المقال هذا من خلال تبیین الاتفاق و الافتراق بین قادة قریش فی تعاملهم مع النبی|، و بتقدیم الشواهد و المعطیات التاریخیه الی التحلیل و الغور فی هذه المسألة. یبدو ان تعامل قاده قریش مع النبی| فی الحالات التی کانت تتم عبر الحوار و التفاوض و بصورة سلمیه، اکثر اتفاقا، من الحالات التی تمتاز بممارسة الضغوط، العنف، التضییق او الحرب.

بنی امیه به عنوان دودمانی حکومتگر، تأثیرات فراوانی بر تاریخ شرق و غرب جهان اسلام گذاشتند. به رغم وجود منابع فراوان درباره زندگی مشاهیر این خاندان، نَسَب آن ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مسأله اصلی این است که گزارش های مرتبط با اصالت انتساب یا عدم اصالت انتساب آن ها به قریش تا چه اندازه ای دارای اعتبارند. بااین که قدرتمندی و نفوذ امویان مانع بزرگی برای ذکر مطالبی برخلاف نسب مشهور آن ها در منابع نخستین تاریخ اسلام بوده، برخی عالمان و مورخان شیعه مدعی اند که دلایل و مصادر معتبری برای نپذیرفتن این انتساب دارند. بااین همه آراء موافقان نسبت آن ها با قریش، در بینش تاریخی از مقبولیت بیش تری برخوردار است. در این پژوهش، ضمن نقل دلایل موافقان و مخالفان این انتساب، به بررسی و تحلیل استدلال های آن ها با روش توصیفی تبیینی اهتمام گردیده و با توجه به کافی نبودن دلایل مخالفان، امکان اثبات عدم اصالت انتساب ضعیف شمرده شده، اما وجود ابهامات فراوان در گزارش های مشهور، تردیدها را درباره این انتساب افزایش داده است.

در آیه شریفه 60 سوره فرقان، اجمالاً به اظهار جهل و ازدیاد نفورِ مشرکان قریش در قبال وصف شریف «الرحمن» اشاره شده است. در این راستا، شواهد دیگری نیز در آیات و روایات موجود است. حال مسئله اینجاست که علت این واکنش ویژه چیست؟ مقاله حاضر بر آن است که به روش توصیفی تحلیلی، پاسخ سٶ ال مزبور را از لابه لای متون دینی و تاریخی استخراج نماید. به نظر می رسد اولاً اظهار جهل مشرکان قریش صادقانه نبود و بیشتر جنبه تجاهل داشت؛ ثانیاً تجاهل ایشان در قبال «الرحمن»، بهانه تراشی برای توجیه و تثبیت گریز از آن بود و ثالثاً انگیزه اصلیِ حساسیت و نفور ویژه مشرکان قریش در قبال «الرحمن» به سه عامل بر می گشت: اول آنکه «الرحمن» در فضای آن روز، نماد معبودِ بی شریک بود و دوم آنکه «الرحمن» به فرهنگ عقیدتیِ قبایل رقیب تعلق داشت و سوم آنکه «الرحمن» در لسان مٶ منان، پرتکرار و شعارگون بود.

نظراً لأهمیة المعلقات فی الأدب العربی من الجوانب المختلفة التفسیریة، والنحویة، واللغویة، والبلاغیة اهتم بها کثیر من الشراح وأولوها عنایة فائقة. أشار هؤلاء الشراح فی شروحهم إلی مسائل کثیرة کالنحو، والبلاغة، واللغة، والمعنی. ومن الموضوعات التی تثیر الانتباه وتجدر بالبحث والتحقیق القضایا الصوتیة والصرفیة. لذلک یستهدف البحث هذا إلی دراسة هذا الجانب الهام فی شرحین من الشروح القدیمة للمعلقات هما شرحا ابن الأنباری والنحاس لشهرتهما الواسعة واهتمامهما باللغة والنحو. والمنهج الذی یتبعه البحث هو الوصفی ـ التحلیلی.تبین من خلال البحث أن ابن الأنباری والنحاس أشارا إلی القضایا الصوتیة والصرفیة فی شرحیهما خاصة فی بیان معنی الألفاظ الغریبة للمعلقات.